Ngành điện tử đóng góp hơn 1/3 tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Xuất khẩu đã tăng gần gấp ba trong một thập kỷ, vượt 164 tỷ USD năm 2025, và đạt khoảng 150 tỷ USD chỉ sau 8 tháng đầu năm 2026.

Về cơ cấu, nhóm máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đang tăng trưởng nhanh nhất với mức tăng 51% trong 8 tháng đầu 2026, vượt xa nhóm điện thoại và linh kiện (tăng 19,4%). Động lực đến từ nhu cầu toàn cầu về laptop, server, thiết bị lưu trữ và hạ tầng AI. Các phân khúc đang nổi lên gồm sản xuất linh kiện (PCB, cảm biến, module camera, pin), đóng gói và kiểm thử bán dẫn, cùng hoạt động R&D liên quan đến AI và trung tâm dữ liệu.

Điểm yếu cốt lõi của ngành vẫn chưa thay đổi: khoảng 95% giá trị xuất khẩu điện tử thuộc khối FDI, tỷ lệ nội địa hoá chỉ khoảng 5-10%. Trong 8 tháng đầu 2026, nhập khẩu máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 161,6 tỷ USD, nhập siêu 60,5 tỷ USD, cho thấy mức độ phụ thuộc rất cao vào linh kiện nhập ngoài như chip, bộ nhớ, màn hình và bo mạch. Giai đoạn 2026-2030, trọng tâm của ngành là nâng giá trị gia tăng qua ba trụ cột: nhân lực kỹ thuật chất lượng cao, nội địa hoá sâu và chuyển đổi xanh theo tiêu chuẩn ESG.

Theo báo cáo, nhu cầu kỹ sư bán dẫn vào khoảng 10.000 người mỗi năm nhưng nguồn cung đáp ứng chưa tới 20%, và 73% doanh nghiệp kỹ thuật - công nghệ cho biết khó tuyển đúng người. Vị trí khan hiếm nhất nằm ở R&D/NPI, kỹ sư và quản lý cấp cao; trong 3-5 năm tới, R&D được dự báo là vị trí khó tuyển nhất (50%), tiếp theo là kỹ sư tự động hoá (36%).

Về kỹ năng, 64% doanh nghiệp đánh giá kỹ sư còn yếu kỹ năng mềm như giải quyết vấn đề và phân tích nguyên nhân gốc, 59% nêu thiếu kinh nghiệm thực hành tự động hoá. Ngoại ngữ là rào cản "ẩn": 73% doanh nghiệp cho rằng kỹ sư hạn chế tiếng Anh, 36% nêu hạn chế tiếng Trung.

Áp lực lương cũng đang bào mòn lợi thế chi phí lao động, vốn là lý do đầu tư hàng đầu (73% doanh nghiệp chọn). Kỹ sư vi mạch, bán dẫn mới ra trường tại Việt Nam có thu nhập khoảng 10-20 triệu đồng/tháng, trong khi Malaysia chào kỹ sư thiết kế vi mạch mới tốt nghiệp ở mức tương đương khoảng 1.100-1.500 USD/tháng. 64% doanh nghiệp coi kỳ vọng lương ngày càng cao là thách thức tuyển dụng, và 91% doanh nghiệp mong báo cáo tiếp theo tập trung vào đối sánh lương (salary benchmarking).

91% doanh nghiệp xem tỷ lệ nghỉ việc cao là hạn chế lớn của lao động trực tiếp; 27% doanh nghiệp có tỷ lệ nghỉ việc ở nhóm này trên 20%/năm. Nguyên nhân chính là cạnh tranh lương - phúc lợi (68%), tiếp theo là áp lực chuyền và thưởng năng suất (cùng 41%). Ở chiều ngược lại, điểm mạnh của lao động trực tiếp Việt Nam là tính linh hoạt: 86% doanh nghiệp đánh giá nhóm này sẵn sàng làm thêm giờ, 64% đánh giá thích ứng nhanh với dây chuyền và sản phẩm mới.

AI trong sản xuất điện tử vẫn ở giai đoạn khởi đầu: 50% doanh nghiệp tham gia khảo sát chưa triển khai AI ở bất kỳ khâu nào. Nhóm đã ứng dụng tập trung vào các khâu có dữ liệu sẵn và hiệu quả dễ đo như lập kế hoạch, điều độ sản xuất và kiểm soát chất lượng bằng hình ảnh (cùng 22,7%).

Rào cản lớn nhất không nằm ở kỹ thuật mà ở năng lực tổ chức: thiếu nhân lực trình độ cao (45,5%), chi phí đầu tư ban đầu và lo ngại hiệu quả đầu tư (40,9%), đào tạo công nghệ mới tốn nhiều thời gian (36,4%), và 31,8% doanh nghiệp bị hạn chế bởi thoả thuận bảo mật hoặc chính sách dữ liệu của khách hàng. Để chuẩn bị, doanh nghiệp nghiêng về đào tạo lại đội ngũ hiện có hơn là tuyển mới: 55% dự kiến triển khai đào tạo lại (reskill/upskill) về AI và tự động hoá trong 12 tháng tới.

Bất chấp các thách thức, 82% doanh nghiệp có kế hoạch mở rộng quy mô nhân sự trong 12 tháng tới, 91% dự báo nhu cầu lao động trực tiếp tăng. Vị trí được dự báo khó tuyển nhất trong 3-5 năm tới là lao động trực tiếp (73%), rồi đến kỹ sư/chuyên gia R&D (50%) và kỹ sư tự động hoá (36%).

Navigos Search đề xuất các doanh nghiệp dịch chuyển lên phân khúc cao hơn trong chuỗi giá trị thay vì dừng ở gia công, lắp ráp; đầu tư mạnh vào tự động hoá; và gắn kết sớm với cơ sở đào tạo để xây dựng nguồn cung dài hạn. Về phía đào tạo, mục tiêu quốc gia là 50.000 kỹ sư bán dẫn vào năm 2030, trong khi nguồn cung kỹ sư vi mạch hiện nay mới khoảng 5.000-7.000 người.

*Lưu ý về dữ liệu: khảo sát được thực hiện trên 22 doanh nghiệp sản xuất điện tử tại Việt Nam, phần lớn là doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài, nên các tỷ lệ trên nên được đọc như chỉ báo xu hướng của ngành thay vì kết luận đại diện thống kê.*

*Nguồn: Báo cáo chuyên đề "Nguồn nhân lực ngành điện tử Việt Nam 2026", Navigos Search (Navigos Group).*