Ngành điện tử đóng góp hơn 1/3 tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Xuất khẩu đã tăng gấp ba trong một thập kỷ, vượt 164 tỷ USD vào năm 2025, và đạt khoảng 150 tỷ USD chỉ sau 8 tháng đầu năm 2026.

Về cơ sở cấu hình, nhóm máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đang tăng trưởng nhanh nhất với tốc độ tăng 51% trong 8 tháng đầu năm 2026, vượt xa nhóm điện thoại và linh kiện (tăng 19,4%). Động lực đến từ nhu cầu toàn cầu về laptop, server, thiết bị lưu trữ và hạ tầng AI. Các phân khúc đang nổi lên bao gồm sản phẩm linh kiện sản xuất (PCB, cảm biến, camera mô-đun, pin), đóng gói và kiểm tra bán dẫn, cùng hoạt động R&D liên quan đến AI và trung tâm dữ liệu.

Điểm cốt lõi của ngành vẫn chưa thay đổi: khoảng 95% giá trị xuất khẩu điện tử thuộc khối FDI, tỷ lệ nội địa hóa chỉ khoảng 5-10%. Trong 8 tháng đầu năm 2026, nhập khẩu máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 161,6 tỷ USD, nhập siêu 60,5 tỷ USD, cho thấy mức độ phụ thuộc rất cao vào linh kiện đầu vào ngoài như chip, bộ nhớ, màn hình và bo mạch. Giai đoạn 2026-2030, tâm điểm của ngành là nâng cao giá trị gia tăng qua ba trụ trụ: nhân lực kỹ thuật chất lượng cao, nội địa hóa sâu và chuyển đổi xanh theo tiêu chuẩn ESG.

Theo báo cáo, nhu cầu kỹ sư bán dẫn vào khoảng 10.000 người mỗi năm nhưng nguồn cung cấp đáp ứng chưa tới 20% và 73% doanh nghiệp kỹ thuật - công nghệ cho biết khó tuyển đúng người. Vị trí khan hiếm nhất nằm ở R&D/NPI, kỹ sư và quản lý cấp cao; trong 3-5 năm tới, R&D được dự báo là vị trí khó tuyển dụng nhất (50%), tiếp theo là kỹ sư tự động hóa (36%).

Về kỹ năng, 64% doanh nghiệp đánh giá kỹ sư còn yếu kỹ năng mềm như giải quyết vấn đề và phân tích nguyên nhân gốc, 59% nêu thiếu kinh nghiệm thực hành tự động hóa. Ngoại ngữ là rào cản "ẩn": 73% doanh nghiệp cho rằng kỹ sư hạn chế tiếng Anh, 36% nêu giới hạn tiếng Trung.

Áp lực lương cũng đang mòn mòn lợi thế chi phí lao động, vốn là lý do đầu tư hàng đầu (73% doanh nghiệp lựa chọn). Kỹ sư vi mạch, bán dẫn mới ra trường tại Việt Nam có thu nhập khoảng 10-20 triệu đồng/tháng, trong khi Malaysia chào kỹ sư thiết kế mạch mới tốt nghiệp ở mức tương thích khoảng 1.100-1.500 USD/tháng. 64% doanh nghiệp coi kỳ vọng lương ngày càng cao là thực hành tuyển dụng và 91% doanh nghiệp mong báo cáo tiếp theo tập trung vào đối chiếu lương (chuẩn mực lương).

91% doanh nghiệp xem tỷ lệ nghỉ việc cao là giới hạn lớn của lao động trực tiếp; 27% doanh nghiệp có tỷ lệ nghỉ việc ở nhóm này trên 20%/năm. Nguyên nhân chính là cạnh tranh lương - Phúc lợi (68%), tiếp theo là áp lực và thưởng năng suất (cùng 41%). Ở chiều ngược lại, điểm mạnh của lao động trực tiếp Việt Nam là tính linh hoạt: 86% doanh nghiệp đánh giá nhóm này sẵn sàng làm thêm giờ, 64% đánh giá thích ứng nhanh với dây tốc độ và sản phẩm mới.

AI trong sản xuất điện tử vẫn ở giai đoạn khởi đầu: 50% doanh nghiệp tham gia khảo sát chưa phát triển khai AI ở bất kỳ khâu nào. Nhóm đã ứng dụng tập trung vào các khâu có sẵn dữ liệu và hiệu quả dễ dàng đo lường kế hoạch, điều chỉnh sản xuất và kiểm soát chất lượng bằng hình ảnh (cùng 22,7%).

Rào cản lớn nhất không ở kỹ thuật mà ở năng lực tổ chức: thiếu nhân lực trình độ cao (45,5%), chi phí đầu tư ban đầu và lo hiệu quả đầu tư (40,9%), đào tạo công nghệ mới giá nhiều thời gian (36,4%), và 31,8% doanh nghiệp được cấp chế độ bằng cách chấp nhận bảo mật hoặc danh sách dữ liệu chính của khách hàng. Để chuẩn bị, doanh nghiệp nghiêng về đào tạo lại đội ngũ hiện có hơn tuyển mới: 55% dự án phát triển khai đào tạo lại (reskill/upskill) về AI và tự động hóa trong 12 tháng tới.

Bất chấp các phương thức, 82% doanh nghiệp có kế hoạch mở rộng nhân sự trong 12 tháng tới, 91% dự báo nhu cầu lao động trực tiếp tăng lên. Vị trí được dự báo khó tuyển nhất trong 3-5 năm tới là lao động trực tiếp (73%), rồi đến kỹ sư/chuyên gia R&D (50%) và kỹ sư tự động hóa (36%).

Navigos Search đề xuất các doanh nghiệp dịch chuyển lên phân khúc cao hơn trong chuỗi giá trị thay vì dừng ở gia công, lắp ráp; tự động hóa đầu tư mạnh mẽ; và gắn kết sớm với cơ sở đào tạo để xây dựng nguồn dài hạn. Về phía đào tạo, mục tiêu quốc gia là 50.000 kỹ sư bán dẫn vào năm 2030, trong khi nguồn cung cấp kỹ năng vi mạch hiện nay mới khoảng 5.000-7.000 người.

*Lưu ý về dữ liệu: khảo sát được thực hiện trên 22 doanh nghiệp sản xuất điện tử tại Việt Nam, phần lớn là doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài, nên tỷ lệ giá trên nên được đọc như chỉ báo xu hướng của ngành thay vì thảo luận đại diện thống kê.*

*Nguồn: Báo cáo chuyên đề "Nguồn nhân lực ngành điện tử Việt Nam 2026", Navigos Search (Navigos Group).*