Khoảng 20.000 năm trước, giữa thời kỳ lạnh nhất của kỷ băng hà cuối cùng, một nhóm người săn bắt hái lượm trong hang Tiên Nhân (Xianrendong) ở tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, đã nặn đất sét thành những chiếc bình rồi đem nung. Mảnh vỡ của chúng là đồ gốm dùng làm vật chứa cổ nhất từng được tìm thấy. Phát hiện này cho thấy chiếc nồi ra đời trước nông nghiệp hơn 10.000 năm, trái với suy nghĩ lâu nay rằng con người chỉ làm nồi khi đã biết trồng trọt.

Đất nung có trước chiếc nồi

Con người biết nung đất sét từ trước đó khá lâu. Tượng Vệ nữ Dolní Věstonice ở Cộng hòa Séc, làm bằng gốm, có niên đại khoảng 29.000 đến 25.000 năm trước Công nguyên. Nhưng đó là tượng, chưa phải vật chứa. Trong thời gian dài, giới khảo cổ cho rằng nồi gốm xuất hiện khoảng 10.000 năm trước, cùng lúc với nông nghiệp và làng định cư, để nấu ngũ cốc và rau.

Tượng Vệ nữ Dolní Věstonice tìm thấy ở Cộng hòa Séc, làm bằng gốm nung, niên đại khoảng 29.000 - 25.000 năm trước Công nguyên

Năm 2012, nhóm của Ngô Tiểu Hồng (Đại học Bắc Kinh) và Ofer Bar-Yosef (Đại học Harvard) công bố trên tạp chí Science kết quả định tuổi bằng carbon phóng xạ cho các lớp đất chứa mảnh gốm ở hang Tiên Nhân: 20.000 đến 19.000 năm trước, sớm hơn 2.000 đến 3.000 năm so với đồ gốm khác ở Đông Á. Đại học Boston phân tích vi địa tầng để bảo đảm lớp trầm tích không bị xáo trộn. Theo New Scientist, Bar-Yosef cho rằng đó là những chiếc nồi, bát thô sơ, đường kính chừng 20 cm, nung chưa kỹ nên dễ vỡ.

Chiếc nồi đầu tiên dùng để làm gì

Mặt ngoài nhiều mảnh gốm ở hang Tiên Nhân có vết cháy xém và muội than, dấu hiệu chúng từng được đặt lên lửa để nấu. Bar-Yosef lưu ý thời điểm đó trùng với cực đại băng hà, khi thức ăn khan hiếm, mà thức ăn nấu chín cho nhiều năng lượng hơn đồ sống. Theo nhóm tác giả, những nhóm săn bắt hái lượm khác còn dùng nồi để trữ thức ăn hay ủ đồ uống có cồn.

Bằng chứng trực tiếp hơn đến từ Nhật Bản. Năm 2013, nhóm của Oliver Craig (Đại học York, Anh) công bố trên tạp chí

Naturekết quả phân tích 101 mẫu cặn cháy bám trong gốm thời Jōmon sơ kỳ, niên đại khoảng 15.000 đến 11.800 năm trước. Phân tích chất béo và đồng vị cho thấy những chiếc nồi này dùng để nấu cá và các loài thủy sản nước ngọt lẫn nước mặn. Đây là bằng chứng trực tiếp sớm nhất về việc dùng gốm để nấu ăn.

Bát sâu lòng thời Jōmon sơ kỳ tại Bảo tàng Quốc gia Tokyo (Nhật Bản)

Về sau, khi nông nghiệp xuất hiện, chiếc nồi có thêm vai trò mới. Phần tóm tắt của

Scienceviết rằng đồ gốm giúp cất trữ thức ăn an toàn hơn giỏ đan hay túi da, đồng thời dùng được để nấu.

Đất sét biến thành gốm thế nào

Đất sét trộn nước trở nên dẻo và dễ nặn. Phơi khô thì cứng lại, nhưng gặp nước vẫn mềm ra. Chỉ khi nung ở nhiệt độ cao, các khoáng chất trong đất sét mới biến đổi vĩnh viễn, khiến vật chắc và cứng hơn hẳn. Theo Wikipedia, gốm được nung ở 600 đến 1.400 °C trong đống lửa, hố hoặc lò. Những chiếc nồi đầu tiên được nặn tay, nung ở nhiệt độ thấp ngoài trời hay trong hố và không trang trí. Tùy nhiệt độ nung và loại đất, gốm chia làm ba nhóm chính:

• Đất nung: có thể nung từ khoảng 600 °C, thường dưới 1.200 °C, xốp nên khó chứa chất lỏng nếu không tráng men.
• Sành: nung khoảng 1.100 - 1.200 °C, chắc và không thấm nước. Người Trung Quốc làm được loại này từ rất sớm, còn châu Âu phải tới cuối thời Trung cổ.
• Sứ: thường có cao lanh, nung ở 1.200 - 1.400 °C, cứng, trắng và hơi trong.

Quảng cáo

Nghệ nhân Sara Fina Tafoya nung gốm ngoài trời tại Santa Clara Pueblo (New Mexico, Mỹ) khoảng năm 1900, cách nung lộ thiên không cần lò

Bàn xoay và những chiếc nồi làm hàng loạt

Trước khi có bàn xoay, người ta vê đất thành từng cuộn dài rồi chồng lên nhau và miết cho liền. Bàn xoay chậm được dùng ở Cận Đông khoảng năm 3500 TCN. Bàn xoay bằng đá tìm thấy ở thành Ur của người Sumer (Iraq ngày nay) có niên đại khoảng năm 3129 TCN, còn một bàn xoay của văn hóa Cucuteni-Trypillia ở miền tây Ukraine được xác định từ giữa thiên niên kỷ 5 TCN, cổ nhất từng tìm thấy. Giữa và cuối thiên niên kỷ 3 TCN, bàn xoay nhanh ra đời, dùng bánh đá nặng tích năng lượng như bánh đà. Thợ gốm kéo được thành bình mỏng hơn và làm nhiều nồi hơn mỗi giờ.

Hũ gốm vẽ màu của văn hóa Ngưỡng Thiều, nền văn hóa nông nghiệp thời đồ đá mới ven sông Hoàng Hà (khoảng 5000 - 3000 năm trước Công nguyên)

Vì bền với thời gian, mảnh gốm là một trong những nguồn dữ liệu chính của khảo cổ học, thường còn lại rất lâu sau khi đồ vật bằng gỗ, da hay vải đã mục. Từ những chiếc nồi thô trong hang Tiên Nhân, gốm sứ ngày nay có mặt trong bát đĩa, gạch lát, thiết bị vệ sinh và cả sứ cách điện.

Nguồn:

Science (2012)

,

New Scientist

,

Boston University

,

Nature (2013)

,

Wikipedia: Pottery

,

Wikipedia: Potter's wheel