Một bài thơ cổ của người Sumer kể rằng chữ viết ra đời vì một sứ giả không thể nhắc lại hết lời nhắn dài, nên vị vua thành Kulaba vỗ một nắm đất sét rồi đặt lời lên đó. Khảo cổ học lại cho thấy một khởi đầu đời thường hơn. Những dòng chữ đầu tiên của loài người không phải thơ hay luật, mà là sổ sách: bao nhiêu lúa mạch đã phát, bao nhiêu hũ dầu còn nợ, ai nhận hàng.

Những viên đất sét đếm hàng

Từ khoảng 8000 TCN, ở nhiều vùng Cận Đông, người ta dùng những viên đất sét nhỏ nặn thành hình nón, cầu, đĩa, trụ hay quả trứng để đếm hàng. Theo nhà khảo cổ Denise Schmandt-Besserat (Đại học Texas tại Austin), mỗi hình dạng ứng với một đơn vị hàng hóa: viên hình nón là một đong lúa nhỏ, viên hình cầu là một đong lúa lớn, viên hình trứng là một hũ dầu. Có khoảng 300 loại viên đếm. Hệ thống này đếm theo lối một đổi một: ba hũ dầu thì ba viên hình trứng.

Schmandt-Besserat công bố lý thuyết cho rằng các viên đếm là tiền thân của chữ viết từ cuối thập niên 1970. Cách hiểu về một số loại viên đếm phức tạp vẫn còn tranh cãi, nhưng ý tưởng chữ viết bắt nguồn từ việc đếm và ghi chép nông sản hiện được phần lớn giới nghiên cứu chấp nhận.

Các viên đất sét đếm hàng tìm thấy ở Susa (Iran ngày nay), thiên niên kỷ 4 TCN, trưng bày tại Bảo tàng Louvre. Mỗi hình dạng đại diện cho một đơn vị hàng hóa

Phong bì đất sét và những dấu ấn đầu tiên

Khoảng 3500 TCN, ở xứ Sumer (nam Iraq ngày nay) và Elam (tây Iran), những viên đếm ghi một khoản nợ được bỏ vào một quả cầu đất sét rỗng rồi bịt kín, giống một chiếc phong bì. Vấn đề là muốn biết bên trong có gì thì phải đập vỡ. Vì vậy người giữ sổ ấn từng viên đếm lên mặt ngoài quả cầu trước khi niêm phong. Những vết lõm ấy là những ký hiệu viết đầu tiên, mang đúng nghĩa của viên đếm bên trong.

Rồi người ta nhận ra chỉ cần các dấu ấn là đủ. Khoảng 3200 TCN, những tấm bảng đất sét phẳng mang dấu ấn đã thay cho phong bì chứa viên đếm, thông tin chuyển từ vật thể ba chiều thành ký hiệu hai chiều.

Phong bì đất sét (bulla) từ Susa cùng những viên đếm hàng từng nằm bên trong, Bảo tàng Louvre. Dấu ấn trên vỏ cho biết bên trong chứa gì mà không cần đập vỡ

Uruk và những tấm bảng đầu tiên

Những văn bản viết rõ ràng đầu tiên xuất hiện ở Uruk, thường được gọi là thành phố đầu tiên, vào giai đoạn Uruk IV khoảng 3300 TCN. Khoảng 5.000 tấm bảng chữ hình nêm nguyên thủy (proto-cuneiform) đã được tìm thấy ở đây, phần lớn là văn bản hành chính ghi hàng nhập, hàng xuất và người chịu trách nhiệm.

Bước tiến lớn là việc tách con số khỏi món hàng. Thay vì vẽ 33 ký hiệu hũ dầu, người viết vẽ một ký hiệu hũ dầu bằng que nhọn và ấn kèm ba dấu tròn (mỗi dấu là 10) cùng ba dấu nêm (mỗi dấu là 1). Chỉ cần 7 dấu thay vì 33. Những dấu số này vốn là vết ấn của viên đếm hình nón và hình cầu, nay mang thêm nghĩa con số trừu tượng.

Tấm bảng chữ hình nêm nguyên thủy khoảng 3100-2900 TCN ghi việc phân phát lúa mạch, có dấu con dấu trụ hình người dắt chó săn, Bảo tàng Metropolitan (New York). Tấm bảng chỉ cỡ 5,4 x 6 cm

Quảng cáo

Từ hình vẽ sang âm thanh

Khi nhà nước hình thành, sổ sách phải ghi cả tên người giao và người nhận, mà tên người thì không vẽ được. Khoảng 2800 TCN, người Sumer bắt đầu mượn hình vẽ để chỉ âm đọc, theo lối chơi chữ đồng âm. Ví dụ, trong tiếng Sumer, "mũi tên" (ti) và "sự sống" (til) đọc gần giống nhau nên dùng chung một ký hiệu. Nhờ ký hiệu ghi âm, số ký tự giảm từ khoảng 1.500 xuống còn khoảng 600, và chữ viết bắt đầu ghi được lời nói.

Giữa thiên niên kỷ 3 TCN, người viết chuyển sang dùng cây bút sậy đầu vát ấn vào đất sét ướt, tạo ra những nét hình nêm. Tên gọi cuneiform đến từ chữ cuneus trong tiếng Latin, nghĩa là cái nêm. Chữ hình nêm được nhiều dân tộc dùng cho nhiều ngôn ngữ khác nhau trong hơn 3.000 năm, ghi từ hợp đồng mua bán đất tới bộ luật Hammurabi khoảng 1750 TCN. Tấm bảng hình nêm muộn nhất xác định được niên đại là một văn bản thiên văn ở Uruk năm 79/80. Thế kỷ 19, các học giả mới giải mã lại được loại chữ này.

Không chỉ phát minh một lần

Trước thế kỷ 20, nhiều học giả nghĩ chữ viết chỉ được phát minh một lần ở Sumer rồi lan đi. Ngày nay, giới nghiên cứu cho rằng chữ viết đã ra đời độc lập ít nhất ở Lưỡng Hà, Trung Quốc (chữ giáp cốt thời nhà Thương, sớm nhất khoảng 1250 TCN) và Trung Mỹ (chữ Maya). Chữ tượng hình Ai Cập xuất hiện gần như cùng lúc với Lưỡng Hà, và việc nó có chịu ảnh hưởng từ Sumer hay không vẫn còn tranh luận. Bảng chữ cái đầu tiên ra đời ở vùng Cận Đông trong thiên niên kỷ 2 TCN, và các bảng chữ Latin, Hy Lạp, Ả Rập, Hebrew hay Cyrillic ngày nay đều bắt nguồn từ đó, kể cả bộ chữ Latin mà chữ Quốc ngữ đang dùng.

Nguồn:

Wikipedia: History of writing

,

Wikipedia: Cuneiform

,

Wikipedia: Proto-cuneiform

,

Denise Schmandt-Besserat (UT Austin)

,

The Metropolitan Museum of Art