Trước bánh xe, chữ viết hay nông nghiệp, tổ tiên loài người đã làm chủ một thứ quyết định nhiều bước tiến sau này: lửa. Lửa cho hơi ấm, ánh sáng, xua thú dữ ban đêm và giúp nấu chín thức ăn. Nhưng con người bắt đầu dùng lửa từ bao giờ, và khi nào biết tự tạo ra lửa, đến nay vẫn còn tranh luận.

Tranh của Charles R. Knight (1920) tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ: người Cro-Magnon vẽ tranh trong hang Font-de-Gaume dưới ánh đèn lửa

Dùng lửa và tạo lửa là hai chuyện khác nhau

Ngọn lửa đầu tiên con người sử dụng nhiều khả năng là than hồng từ các đám cháy rừng do sét đánh. Theo các nhà nghiên cứu, việc làm chủ lửa diễn ra qua nhiều giai đoạn:

• Khoảng 3 triệu năm trước, thảo nguyên mở rộng ở Đông Phi, nơi cháy tự nhiên xảy ra thường xuyên nhưng dễ tránh hơn trong rừng rậm.
• Kiếm ăn ở vùng vừa cháy, như tinh tinh thảo nguyên và khỉ vervet ngày nay.
• Tận dụng các điểm còn nóng sau đám cháy để làm chín thức ăn.
• Mang lửa từ nơi cháy sang nơi khác và giữ lửa qua cả một mùa, có thể dẫn tới những nơi đóng trại lâu dài.
• Xây bếp lửa, ví dụ một vòng đá bao quanh.
• Cuối cùng mới là tự tạo lửa, bằng ma sát gỗ hoặc đánh đá lấy tia lửa.

Những dấu vết lâu đời nhất

Rất khó phân biệt tro do người đốt với tro của cháy tự nhiên, nên phần lớn bằng chứng thời kỳ đồ đá cũ sớm còn chưa chắc chắn. Một số địa điểm tiêu biểu:

• Hang Wonderwerk, Nam Phi: xương cháy và tro thực vật nằm sâu trong hang, ngoài tầm với của cháy rừng, niên đại khoảng 1 đến 1,79 triệu năm.
• Koobi Fora, Kenya: lớp trầm tích đỏ có thể do Homo erectus đốt khoảng 1,5 triệu năm trước, nhưng chưa được khẳng định.
• Gesher Benot Ya'aqov, Israel: răng cá bị nung nóng, khoảng 780.000 năm trước, được xem là bằng chứng nấu ăn sớm nhất có khả năng cao.
• Chu Khẩu Điếm, Trung Quốc: xương cháy, tro và than cùng hóa thạch Homo erectus, khoảng 460.000 đến 230.000 năm trước, dù việc có phải lửa do người đốt hay không vẫn còn tranh cãi.

Hang Chu Khẩu Điếm (Zhoukoudian) gần Bắc Kinh, nơi tìm thấy xương cháy, tro và than bên cạnh hóa thạch Homo erectus

Bằng chứng trở nên phổ biến và thuyết phục hơn nhiều vào khoảng 400.000 đến 300.000 năm trước, và tới khoảng 125.000 năm trước thì người hiện đại dùng lửa gần như phổ biến như ngày nay.

Barnham: dấu vết tạo lửa 400.000 năm tuổi

Tháng 12/2025, tạp chí Nature công bố nghiên cứu do Bảo tàng Anh dẫn đầu tại Barnham, hạt Suffolk, Anh. Trên một bề mặt đất cổ 400.000 năm tuổi, nhóm tìm thấy đất bị nung, rìu tay bằng đá lửa nứt vì nhiệt và hai mảnh pyrit nhỏ khoảng 2 cm. Đập pyrit vào đá lửa sẽ tạo ra tia lửa. Pyrit hiếm ở khu vực này, nên nhóm cho rằng nó được mang tới có chủ đích để nhóm lửa. Lửa được đốt nhiều lần ở cùng một chỗ, giống một bếp lửa hơn là cháy rừng.

Theo Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London, điều này đẩy mốc tạo lửa sớm nhất được biết lùi lại khoảng 350.000 đến 360.000 năm, tùy cách tính. Trước đó, bằng chứng chắc chắn sớm nhất đến từ miền bắc nước Pháp, khoảng 50.000 năm trước. Người đốt lửa ở Barnham nhiều khả năng là người Neanderthal sơ khai, nhưng chưa có hóa thạch người tại chỗ để khẳng định. Không phải ai cũng đồng ý: giáo sư Wil Roebroeks của Đại học Leiden cho rằng phần lớn bằng chứng chỉ là gián tiếp.

Tạo lửa bằng que xoay ma sát ở vùng Samburu, Kenya, một kỹ thuật cổ xưa vẫn còn được sử dụng

Quảng cáo

Nấu chín thức ăn và bộ não lớn

Giả thuyết nấu ăn, được nhà linh trưởng học Richard Wrangham (Đại học Harvard) phát triển trong cuốn Catching Fire năm 2009, cho rằng chính việc nấu chín đã giúp bộ não người lớn lên. Theo Smithsonian Magazine, bộ não người lúc nghỉ ngơi dùng khoảng một phần năm năng lượng của cơ thể. Thức ăn chín dễ tiêu hơn: với tinh bột yến mạch, lúa mì hay khoai tây đã nấu, cơ thể thu được nhiều hơn khoảng 30% năng lượng so với khi ăn sống.

• Nấu chín biến rễ củ và thực vật nhiều xơ, vốn khó tiêu khi sống, thành nguồn thức ăn.
• Nhiệt khử độc tố trong một số thực phẩm như sắn và hạt lanh.
• Nấu chín diệt ký sinh trùng và giảm năng lượng phải bỏ ra để nhai, tiêu hóa.

Giả thuyết này cũng bị phản biện: chỉ riêng việc nấu ăn có thể không đủ để khởi đầu xu hướng não to dần. Bằng chứng chắc chắn về lửa cũng muộn hơn nhiều so với mốc khoảng 1,8 triệu năm trước, khi não tổ tiên loài người bắt đầu lớn nhanh.

Lửa thay đổi đời sống loài người

• Mở rộng địa bàn: hơi ấm giúp con người sống được ở vùng lạnh.
• Kéo dài ngày: ánh lửa cho phép sinh hoạt sau khi trời tối. Các nhà nghiên cứu cho rằng quây quần bên lửa có thể đã thúc đẩy giao tiếp, việc dạy và học, thậm chí cả ngôn ngữ.
• Chế tạo công cụ: khoảng 164.000 năm trước, người ở Pinnacle Point, Nam Phi đã nung đá silcrete để dễ ghè đẽo thành lưỡi sắc.
• Gốm: mảnh gốm khoảng 20.000 năm tuổi tìm thấy ở hang Tiên Nhân Động, Trung Quốc.

Nguồn:

Wikipedia

,

Natural History Museum

,

Nature (Davis và cộng sự, 2025)

,

Smithsonian Magazine