Phần lớn công trình thủy lợi cổ đại nay chỉ còn là phế tích, nhưng Đô Giang Yển ở tỉnh Tứ Xuyên (Trung Quốc) thì khác. Được nước Tần xây dựng vào khoảng năm 256 TCN, hệ thống này vẫn đang điều tiết sông Mân và dẫn nước tưới cho khoảng 668.700 ha đất canh tác, theo UNESCO. Điều đặc biệt là nó không chặn sông bằng một con đập. Người xưa chia dòng sông theo địa hình, để chính dòng nước tự phân chia lưu lượng, tự xả lũ và tự đẩy cát sỏi đi.

Dòng sông từ núi tuyết

Sông Mân dài 735 km, là một chi lưu ở thượng nguồn sông Dương Tử. Mùa xuân, nước tuyết tan từ vùng núi phía tây đổ xuống rất nhanh, tới đồng bằng Thành Đô thì chảy chậm lại, phù sa lắng xuống làm lòng sông nông dần, nên năm nào cũng có lũ. Thời Chiến Quốc, nước Tần vừa chiếm đất Thục và cần biến vùng này thành kho lương, đồng thời giữ đường thủy thông suốt cho thuyền chở quân. Một con đập chắn ngang sẽ cản đường thuyền, nên lời giải phải khác.

Theo Sử ký và Hán thư, công trình do Lý Băng, thái thú quận Thục, chỉ huy. Ghi chép về ông rất ít, và về sau nhiều truyền thuyết thần thoại gắn vào tên ông. Theo một tài liệu thời Tấn, ông bắt đầu thi công khoảng năm 268 TCN, mất bốn năm để đắp đê chia nước và thêm tám năm để khoét núi. Bài viết của dự án Di sản Trung Hoa (Đại học Quốc gia Úc) lưu ý đây chỉ là một trong các cách kể, và có học giả cho rằng một phần công trình có thể hình thành muộn hơn nhiều.

Toàn cảnh khu đầu mối Đô Giang Yển nhìn từ trên cao: dải đê giữa sông chia sông Mân thành hai nhánh trước khi nước chảy vào đồng bằng Thành Đô

Ba công trình làm việc cùng nhau

UNESCO mô tả khu đầu mối gồm ba bộ phận chính, cộng thêm các đê và kênh phụ trợ:

• Ngư Chủy (miệng cá): một dải đê giữa sông có mũi nhọn hướng ngược dòng như miệng cá, chia sông Mân thành nội giang hẹp và sâu dẫn nước tưới, ngoại giang rộng và nông để thoát lũ. Mùa khô, nhờ lòng sâu hơn, nội giang nhận khoảng 60% lưu lượng. Mùa lũ, nước dâng cao tràn sang nhánh rộng, phần vào nội giang giảm còn khoảng 40%.
• Phi Sa Yển (đập tràn cát bay): một đoạn bờ thấp rộng khoảng 200 m nối nội giang với ngoại giang. Khi nước ở nội giang dâng cao, phần thừa tràn qua đây, kéo theo cát sỏi. Ngày nay đập này đã được làm lại bằng bê tông cốt thép.
• Bảo Bình Khẩu (cổ bình): lối nước rộng khoảng 20 m khoét xuyên núi Ngọc Lũy. Cửa hẹp như cổ bình tự giới hạn lượng nước vào đồng bằng, từ đó nước tỏa ra mạng kênh tưới chằng chịt.

Sơ đồ minh họa ba công trình đầu mối: Ngư Chủy chia nước, Phi Sa Yển xả nước thừa và cát sỏi, Bảo Bình Khẩu dẫn nước qua núi vào hệ thống kênh tưới

Lửa, nước và khúc cua của dòng sông

Đê Ngư Chủy được đắp bằng những chiếc rọ tre dài đựng đá, giữ cố định bằng giá ba chân bằng gỗ. Phần khó nhất là khoét núi khi chưa có thuốc nổ. Theo bài viết của Đại học Quốc gia Úc, nếu chỉ dùng búa và đục, việc này có thể mất 30 năm. Lý Băng cho đốt lửa nung nóng đá rồi dội nước lạnh, khiến đá co giãn đột ngột và nứt vỡ, dễ đục bỏ hơn. Lối nước rộng 20 m được mở trong khoảng tám năm.

Vị trí đặt Ngư Chủy cũng được chọn khéo, ngay tại một khúc cua. Ở khúc cua, nước trên mặt dồn về phía bờ lõm, nơi có cửa nội giang, còn lớp nước sát đáy mang theo cát sỏi lại bị đẩy về phía bờ lồi, tức ngoại giang. Phần cát lọt vào nội giang tiếp tục bị dòng xoáy trước Bảo Bình Khẩu hất qua Phi Sa Yển. Theo tài liệu của Đại học Quốc gia Úc, lúc hiệu quả nhất, hệ thống loại bỏ tới 98% cát sỏi.

Bảo Bình Khẩu, lối nước khoét qua núi Ngọc Lũy. Khối đá có đền trên đỉnh bị tách khỏi núi, gọi là Ly Đôi. Cửa hẹp như cổ bình giới hạn lượng nước chảy vào đồng bằng

Quảng cáo

Bí quyết nằm ở việc bảo trì

Từ thời Lý Băng, mỗi mùa khô người ta lại nạo vét lòng sông. Theo một ghi chép, ông cho chôn những mốc đá dưới lòng sông ở Bảo Bình Khẩu để đánh dấu độ sâu cần nạo: nạo nông thì thiếu nước tưới, nạo sâu thì nước vào đồng bằng nhiều gây ngập. Nguyên tắc "nạo sâu lòng sông, giữ thấp đập tràn" vẫn được áp dụng tới nay. Một pho tượng đá Lý Băng thời Đông Hán từng được đặt dưới sông để làm thước đo mực nước, tìm lại được năm 1974.

Qua các triều Đường, Tống, Nguyên, Minh, hệ thống được sửa sang và mở rộng. Diện tích tưới tăng từ hơn 1 triệu mẫu thời Tần, Hán lên hơn 10 triệu mẫu ngày nay. Năm 2000, Đô Giang Yển cùng núi Thanh Thành được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới. Trong trận động đất Tứ Xuyên ngày 12/5/2008, theo UNESCO, hệ thống về cơ bản không bị hư hại. Năm 2003, kế hoạch xây đập Dương Liễu Hồ ngay tại Ngư Chủy cũng bị dừng sau phản đối của giới bảo tồn.

Nguồn:

UNESCO World Heritage Centre

,

China Heritage Quarterly (ANU)

,

Wikipedia: Dujiangyan

,

Wikipedia: Min River (Sichuan)