Trên đồng bằng Salisbury ở hạt Wiltshire, miền nam nước Anh, có một vòng đá khổng lồ đã đứng đó hơn 4.000 năm. Người dựng Stonehenge không để lại chữ viết, chưa dùng kim loại và chưa biết đến bánh xe. Vậy mà họ đã đưa những khối đá hàng chục tấn đi hàng chục, thậm chí hàng trăm km, rồi dựng đứng và đặt đá ngang lên trên.

Stonehenge trên đồng bằng Salisbury, Wiltshire, Anh: vòng đá sarsen với những phiến đá ngang đặt trên các cột đứng

Một công trình xây qua nhiều thế kỷ

• Khoảng 3000 TCN: hào đất hình tròn được đào bằng cuốc gạc hươu, bên trong có vòng 56 cột gỗ hoặc đá, dùng làm nghĩa địa hỏa táng.
• Khoảng 2600 đến 2400 TCN: vòng đá sarsen lớn được dựng lên. English Heritage ghi mốc chung là khoảng 2500 TCN.
• Khoảng 2400 đến 1600 TCN: các viên đá xanh nhỏ hơn được sắp xếp lại nhiều lần.
• Năm 1986: Stonehenge cùng khu vực xung quanh được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.

Ảnh động so sánh mặt bằng Stonehenge: giai đoạn đầu khoảng 3000 TCN chỉ có hào đất và vòng hố Aubrey, về sau là vòng sarsen, móng ngựa trilithon và các viên đá xanh còn thấy ngày nay

Trục chính của công trình hướng về điểm Mặt Trời mọc ngày hạ chí và điểm Mặt Trời lặn ngày đông chí.

Hướng Mặt Trời mọc và lặn tại Stonehenge theo từng tháng: trục chính của công trình trùng với hướng mọc ngày hạ chí (qua đá Heel Stone) và hướng lặn ngày đông chí

Bình minh ngày hạ chí năm 2005 nhìn từ Stonehenge, Mặt Trời nhô lên gần vị trí đá Heel Stone

Hai loại đá, hai hành trình

Đá sarsenlà đá silcrete, một dạng sa thạch rất cứng ở miền nam nước Anh. Nghiên cứu địa hóa năm 2020 xác định phần lớn sarsen đến từ khu West Woods, gần Marlborough, cách Stonehenge khoảng 26 đến 32 km tùy nguồn. Về trọng lượng, các nguồn chênh nhau: English Heritage ghi mỗi khối nặng trung bình 25 tấn, khối Heel Stone khoảng 30 tấn; nhà khảo cổ Mike Pitts viết trên blog của Bảo tàng Anh rằng trung bình khoảng 20 tấn và khối lớn nhất nặng gần gấp đôi.

Đá xanhnhỏ hơn, chủ yếu là đá núi lửa như dolerite và rhyolite, nặng khoảng 2 đến 5 tấn mỗi khối, đến từ đồi Preseli ở tây nam xứ Wales. Wikipedia ghi khoảng cách khoảng 230 đến 240 km, còn Pitts ước tính hành trình thực tế khoảng 220 dặm, tức hơn 350 km.

Ảnh động minh họa hai hành trình: đá xanh từ đồi Preseli, xứ Wales, đến Stonehenge (khoảng 240 km đường chim bay, tuyến vẽ chỉ là giả định) và đá sarsen từ West Woods gần Marlborough (khoảng 26 đến 32 km)

• Mỏ đá tìm thấy ở Craig Rhos-y-felin năm 2011 và bằng chứng khai thác đá thời tiền sử công bố năm 2019 ủng hộ giả thuyết con người, chứ không phải sông băng, đã chở đá đi.
• Ở Waun Mawn, Preseli, có dấu vết một vòng đá cổ bị nhổ đi ít nhất sáu cột đá xanh thời tiền sử, có thể chính là một phần đá của Stonehenge.
• Năm 2024, nhóm của Đại học Curtin phân tích các mảnh vỡ của Altar Stone và cho rằng nó đến từ đông bắc Scotland, cách khoảng 690 km. Trang của English Heritage hiện vẫn ghi nguồn là đông nam xứ Wales.

Quảng cáo

Mỏm đá dolerite Carn Menyn trên đồi Preseli, xứ Wales, từ lâu được xem là một nguồn của đá xanh Stonehenge

Kéo đá bằng xe trượt và đường gỗ

Hầu như không có bằng chứng trực tiếp về kỹ thuật vận chuyển, nhưng các phương pháp thời đồ đá mới đã được chứng minh đủ sức di chuyển những khối đá cỡ này. Các giả thuyết chính:

• Con lăn gỗ: kéo đá trên đường lót thân cây, giả thuyết phổ biến nhất.
• Xe trượt trên đường ray bôi mỡ: một thí nghiệm năm 1995 gần Stonehenge dùng xe trượt chở phiến đá 40 tấn, hơn 100 người cùng đẩy và kéo.
• Xe trượt gỗ sồi kèm đường lót gỗ: theo Pitts, hơn 70 khối sarsen đi cùng một tuyến sẽ làm nát nền đất mềm, nên cần lát đường bằng gỗ.
• Khiêng đá xanh: khối khoảng 2 tấn có thể đặt lên khung gỗ cho nhiều người khiêng, giống cách từng được ghi nhận ở vùng biên giới Myanmar và Ấn Độ thế kỷ trước.

Về nhân lực, English Heritage viết cần hàng trăm người được tổ chức tốt, còn trang dòng thời gian của Bảo tàng Anh cho rằng mỗi khối sarsen cần ít nhất 1.000 người.

Đẽo đá và dựng đá

Ở cánh đồng phía bắc Stonehenge có nhiều mảnh vụn đá và đá búa bằng sarsen, đá lửa: viên lớn để đẽo thô, viên nhỏ để làm nhẵn. Đá ngang khớp với cột đứng bằng lỗ mộng và chốt mộng, các phiến đá ngang nối nhau bằng khớp âm dương, những kiểu khớp vốn của nghề mộc.

Quảng cáo

Hai kiểu khớp mộc trên đá Stonehenge: các phiến đá ngang nối nhau bằng khớp âm dương (phía trên), mặt dưới có lỗ mộng úp vào chốt mộng nhô lên trên đỉnh cột đứng (phía dưới)

Cận cảnh các cột đá sarsen đỡ phiến đá ngang, được nối bằng khớp mộng giống như đồ gỗ

Theo English Heritage, cách dựng một cột đá có thể như sau:

• Đào hố lớn có một thành dốc, mặt sau lót một hàng cọc gỗ.
• Kéo đá đứng lên bằng dây thừng sợi thực vật, nhiều khả năng có thêm khung gỗ chữ A và vật nặng làm đối trọng.
• Chèn chặt hố bằng đá vụn.
• Dùng giàn gỗ để nâng các phiến đá ngang lên đỉnh, sau đó mới đẽo chốt cho vừa lỗ mộng.

Chốt mộng còn thấy rõ trên đỉnh cột đá số 56, cột đứng cao nhất còn lại ở Stonehenge, nơi phiến đá ngang từng được úp vào

Pitts không đồng ý với hình ảnh đám đông kéo dây dài. Theo ông, các trilithon ở giữa phải dựng trước vòng ngoài, nên lúc dựng vòng ngoài không còn chỗ trải dây và khung. Ông đề xuất cách giống một buổi trình diễn trên đảo Phục Sinh những năm 1950: dùng đòn bẩy bẩy đá qua lại, mỗi lần chèn thêm gỗ kê bên dưới, để khối đá từ từ nhích lên tư thế đứng.

Ai đã dựng và để làm gì

Răng động vật ở Durrington Walls, cách khoảng 3 km, nơi nhà khảo cổ Mike Parker Pearson cho là trại của người xây dựng, gợi ý có thể tới 4.000 người tụ họp vào các lễ hội giữa đông và giữa hè. Mục đích của Stonehenge vẫn có nhiều giả thuyết: đài quan sát thiên văn, nơi chữa bệnh, nơi dành cho người chết, hoặc biểu tượng đoàn kết.

Nguồn:

Wikipedia

,

English Heritage

,

British Museum (Mike Pitts)

,

British Museum (dòng thời gian Stonehenge)

,

Wikimedia Commons (mặt bằng giai đoạn 1)

,

Wikimedia Commons (mặt bằng hiện trạng)

,

Wikimedia Commons (CMG Lee, hướng Mặt Trời)

,

Wikimedia Commons (bình minh hạ chí 2005)

,

Wikimedia Commons (NordNordWest, nền bản đồ)

,

Wikimedia Commons (sơ đồ khớp nối)

,

Wikimedia Commons (cột đá 56)