Đây không hẳn là sự trùng hợp. Muỗi thực sự có khả năng lựa chọn vật chủ dựa trên nhiều tín hiệu sinh học khác nhau. Chúng có thể phát hiện khí carbon dioxide trong hơi thở, nhận biết mùi hóa chất trên da, cảm nhận nhiệt độ cơ thể và thậm chí bị thu hút bởi những hợp chất mà vi khuẩn trên da tạo ra.

Điều thú vị là không phải ai cũng có sức hấp dẫn như nhau đối với muỗi. Một số người có thể trở thành mục tiêu hấp dẫn hơn nhiều so với người khác, ngay cả khi họ đứng cạnh nhau trong cùng một môi trường.

Vậy muỗi dựa vào đâu để lựa chọn con mồi? Liệu nhóm máu, mồ hôi hay nhiệt độ cơ thể có thực sự quyết định ai sẽ bị muỗi đốt nhiều hơn?

1. Muỗi không chọn con mồi một cách ngẫu nhiên

Nhiều người nghĩ rằng muỗi chỉ bay lung tung cho đến khi vô tình đậu lên da người. Nhưng thực tế, quá trình tìm kiếm vật chủ của chúng phức tạp hơn nhiều.

Muỗi cái là đối tượng hút máu, bởi chúng cần các chất dinh dưỡng trong máu, đặc biệt là protein và những thành phần liên quan, để phát triển trứng. Muỗi đực không hút máu mà chủ yếu sử dụng mật hoa và các nguồn đường thực vật.

Khi tìm kiếm vật chủ, muỗi cái sử dụng một hệ thống cảm biến sinh học để phát hiện nhiều tín hiệu từ môi trường. Quá trình này có thể được hình dung qua ba giai đoạn:

• Phát hiện từ xa: Muỗi nhận biết khí carbon dioxide (CO₂) do con người thở ra, từ đó xác định có vật chủ tiềm năng ở gần.
• Tiếp cận mục tiêu: Chúng kết hợp tín hiệu CO₂ với mùi cơ thể và các hợp chất hóa học phát tán từ da.
• Xác định vị trí đốt: Khi đến gần, muỗi sử dụng thêm các tín hiệu về nhiệt độ, độ ẩm và những yếu tố hóa học để tìm vị trí phù hợp.

Đây là một hệ thống định vị sinh học rất nhạy. Muỗi không chỉ nhận biết sự hiện diện của con người mà còn có thể phân biệt những vật chủ có mức độ hấp dẫn khác nhau.

2. Mùi cơ thể là một trong những yếu tố quan trọng nhất

Nếu phải tìm một trong những nguyên nhân quan trọng nhất khiến một người hấp dẫn muỗi hơn người khác, mùi cơ thể là ứng viên hàng đầu. Điều đáng chú ý là mùi cơ thể không đơn giản chỉ là mùi mồ hôi.

Trên da người tồn tại hàng triệu vi sinh vật, bao gồm nhiều loại vi khuẩn sống tự nhiên. Chúng tham gia phân giải các chất có trong mồ hôi và bã nhờn, tạo ra những hợp chất hóa học dễ bay hơi.

Một số hợp chất này có thể trở thành tín hiệu thu hút muỗi.

Quảng cáo

Nghiên cứu đăng trên tạp chí Cell năm 2022 của các nhà khoa học tại Đại học Rockefeller (Mỹ) đã phát hiện rằng những người đặc biệt hấp dẫn muỗi Aedes aegypti có xu hướng tạo ra lượng axit carboxylic trên da cao hơn. Đây là nhóm hợp chất có liên quan đến mùi cơ thể. Đặc biệt, sức hấp dẫn đối với muỗi của một số người tham gia nghiên cứu duy trì tương đối ổn định trong thời gian theo dõi.

Điều này cho thấy sự khác biệt về mùi hóa học trên da có thể đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định ai là người dễ bị muỗi đốt hơn. Nói cách khác, hai người có thể sử dụng cùng một loại xà phòng, mặc quần áo giống nhau và ngồi cạnh nhau, nhưng hệ vi sinh vật cùng thành phần hóa học tự nhiên trên da vẫn có thể rất khác biệt.

PMC+1

3. Nhóm máu O có thực sự hấp dẫn muỗi hơn?

Đây có lẽ là một trong những giả thuyết phổ biến nhất khi nói về việc muỗi thích cắn một số người.

Nhiều người tin rằng nhóm máu O khiến họ trở thành mục tiêu yêu thích của muỗi, trong khi người nhóm máu A hoặc B ít bị đốt hơn. Giả thuyết này không hoàn toàn vô căn cứ.

Một nghiên cứu được công bố năm 2004 trên Journal of Medical Entomology đã khảo sát phản ứng của muỗi Aedes albopictus đối với những người thuộc các nhóm máu khác nhau. Kết quả cho thấy muỗi có xu hướng đậu lên người nhóm máu O nhiều hơn so với một số nhóm máu khác. Tuy nhiên, nghiên cứu này không chứng minh rằng tất cả muỗi đều ưu tiên nhóm máu O, cũng không thể kết luận nhóm máu là yếu tố quyết định mức độ bị muỗi đốt.

Quảng cáo

Một điểm đáng chú ý là khoảng 80% dân số có thể tiết ra các dấu hiệu liên quan đến nhóm máu trong dịch cơ thể như nước bọt và một số chất tiết khác. Những người này được gọi là secretors. Các dấu hiệu này có thể góp phần ảnh hưởng đến cách muỗi nhận biết vật chủ. Vì vậy, nhóm máu có thể là một yếu tố liên quan, nhưng không phải lời giải thích đầy đủ cho việc một người thường xuyên bị muỗi đốt. Nếu bạn thuộc nhóm máu O nhưng ít bị muỗi đốt, trong khi người nhóm máu A bên cạnh lại liên tục bị tấn công, điều đó hoàn toàn có thể xảy ra.

4. Người thở ra nhiều CO₂ có thể thu hút muỗi hơn

Muỗi có khả năng phát hiện khí carbon dioxide (CO₂) mà con người thải ra khi hô hấp. Đây là một trong những tín hiệu quan trọng giúp chúng xác định vị trí của vật chủ từ khoảng cách tương đối xa.

Điều đó cũng lý giải vì sao những người có mức độ trao đổi chất cao hoặc thải ra nhiều CO₂ đôi khi trở nên hấp dẫn hơn đối với muỗi.

Một số trường hợp đáng chú ý bao gồm:

• Người vừa vận động: Khi tập thể dục hoặc hoạt động thể chất mạnh, cơ thể tăng cường hô hấp và thải ra nhiều CO₂ hơn.
• Người có kích thước cơ thể lớn: Thông thường, họ có thể tạo ra lượng CO₂ nhiều hơn do nhu cầu trao đổi chất tổng thể cao hơn.
• Phụ nữ mang thai: Những thay đổi sinh lý trong thai kỳ có thể làm tăng lượng CO₂ thải ra và nhiệt độ cơ thể, khiến họ dễ thu hút muỗi hơn.
• Một nghiên cứu được công bố năm 2000 trên The Lancet đã ghi nhận phụ nữ mang thai hấp dẫn muỗi Anopheles gambiae hơn phụ nữ không mang thai trong điều kiện thử nghiệm.
• Các nhà nghiên cứu nhận thấy phụ nữ mang thai thải ra lượng CO₂ cao hơn và có nhiệt độ vùng bụng cao hơn. Hai yếu tố này có thể góp phần giải thích sự khác biệt.

Tuy nhiên, CO₂ không phải yếu tố duy nhất. Nó giống như một tín hiệu báo hiệu rằng có một vật chủ đang ở gần. Khi tiếp cận, muỗi cần kết hợp thêm nhiều tín hiệu khác để xác định chính xác mục tiêu.

5. Nhiệt độ cơ thể và mồ hôi cũng khiến bạn trở nên hấp dẫn

Sau khi phát hiện CO₂, muỗi tiếp tục sử dụng các tín hiệu khác để tiếp cận vật chủ. Trong đó, nhiệt độ và những hợp chất hóa học trên da đóng vai trò quan trọng. Muỗi có thể cảm nhận nhiệt từ cơ thể người khi ở khoảng cách gần. Điều này giúp chúng xác định vị trí có thể đậu và hút máu.

Những người vừa tập thể dục, hoạt động ngoài trời hoặc đang đổ nhiều mồ hôi có thể phát ra nhiều tín hiệu thu hút muỗi hơn. Đặc biệt, mồ hôi chứa nhiều hợp chất như axit lactic, ammonia và các chất chuyển hóa khác. Khi kết hợp với những hợp chất do vi khuẩn trên da tạo ra, chúng hình thành một hỗn hợp mùi hóa học đặc trưng của mỗi người.

Điều đó giải thích tại sao sau một buổi vận động ngoài trời, một số người có thể trở thành mục tiêu hấp dẫn hơn đối với muỗi. Tuy nhiên, cần phân biệt rằng muỗi không đơn giản chỉ thích người ra nhiều mồ hôi. Thành phần hóa học của mồ hôi và mùi da mới là những yếu tố quan trọng cần xem xét.

PMC+2

6. Quần áo tối màu có thể khiến muỗi dễ tìm thấy bạn hơn

Không chỉ sử dụng khứu giác, muỗi còn có khả năng định hướng bằng thị giác.

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature Communications năm 2022 của Đại học Washington đã phát hiện muỗi Aedes aegypti sử dụng một số màu sắc nhất định để tìm kiếm vật chủ sau khi phát hiện CO₂.

Trong thí nghiệm, muỗi có xu hướng bay về phía các vật thể màu đỏ, cam, đen và màu xanh lục lam (cyan), trong khi ít quan tâm hơn đến những vật thể có màu xanh lá cây, xanh dương và trắng.

Đáng chú ý, khi các nhà nghiên cứu loại bỏ tín hiệu CO₂, phản ứng với những màu sắc này cũng thay đổi đáng kể.

Điều này cho thấy thị giác của muỗi không hoạt động độc lập mà có thể được kích hoạt hoặc điều chỉnh bởi những tín hiệu hóa học từ vật chủ. Vì vậy, mặc quần áo tối màu có thể khiến bạn dễ bị muỗi phát hiện hơn trong một số điều kiện. Tuy nhiên, không có nghĩa cứ mặc áo đen là chắc chắn bị muỗi đốt nhiều hơn.

Nghiên cứu này cũng cho thấy muỗi có thể phản ứng với những bước sóng ánh sáng nhất định, chứ không chỉ đơn giản phân biệt sáng và tối.

7. Có phải người nhóm máu O, người có máu ngọt hoặc ăn nhiều đồ ngọt dễ bị muỗi đốt?

Đây là một trong những quan niệm phổ biến nhất, nhưng cũng là chủ đề dễ bị hiểu sai.

Có ba giả thuyết thường được nhắc đến:

• Nhóm máu O: Một số nghiên cứu thực nghiệm từng ghi nhận muỗi có xu hướng đậu lên người nhóm máu O nhiều hơn. Tuy nhiên, các nghiên cứu khác lại cho kết quả không nhất quán. Hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để khẳng định nhóm máu O là nguyên nhân khiến một người bị muỗi đốt nhiều hơn.
• Máu ngọt: Đây là cách nói dân gian, không phải một khái niệm sinh học chính xác để giải thích sự hấp dẫn của muỗi. Muỗi không cần nếm máu từ xa để quyết định đốt ai. Chúng chủ yếu dựa vào CO₂, mùi cơ thể và các tín hiệu vật lý.
• Ăn nhiều đồ ngọt: Hiện chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy việc ăn bánh kẹo hoặc thực phẩm chứa nhiều đường trực tiếp khiến con người hấp dẫn muỗi hơn.

Một thông tin đáng chú ý từ nghiên cứu của Đại học Rockefeller năm 2022 là các nhà khoa học nhận thấy sự khác biệt về mùi da có liên hệ rõ ràng với mức độ hấp dẫn của muỗi, trong khi nhiều giả thuyết phổ biến khác vẫn thiếu bằng chứng thuyết phục.

Do đó, nếu bạn thường xuyên bị muỗi đốt, không nên vội kết luận nguyên nhân là do nhóm máu hoặc chế độ ăn uống.

8. Có thể làm gì để hạn chế bị muỗi đốt?

Dù một số người có thể hấp dẫn muỗi hơn do đặc điểm sinh học tự nhiên, điều đó không có nghĩa họ phải chấp nhận bị muỗi đốt thường xuyên.

Có một số biện pháp đơn giản giúp giảm nguy cơ:

• Sử dụng thuốc chống muỗi: Ưu tiên sản phẩm có thành phần đã được chứng minh hiệu quả như DEET, Picaridin hoặc IR3535. Sử dụng theo đúng hướng dẫn trên nhãn.
• Mặc quần áo phù hợp: Ưu tiên quần áo dài tay, dài chân và có độ che phủ tốt. Quần áo sáng màu cũng có thể giúp hạn chế một số tín hiệu thị giác thu hút muỗi.
• Hạn chế nước đọng: Muỗi sinh sản trong các vật chứa nước, vì vậy cần thường xuyên kiểm tra chậu cây, xô, thùng chứa và những khu vực có thể đọng nước.
• Sử dụng màn chống muỗi: Đặc biệt hữu ích khi ngủ hoặc nghỉ ngơi ở những khu vực có nhiều muỗi.
• Sử dụng lưới chống côn trùng: Lắp lưới ở cửa sổ và cửa ra vào để hạn chế muỗi xâm nhập vào nhà.

Đối với những khu vực có nguy cơ mắc sốt xuất huyết như Việt Nam, việc phòng tránh muỗi đốt đặc biệt quan trọng. Muỗi Aedes aegypti là một trong những vật chủ truyền virus Dengue, tác nhân gây bệnh sốt xuất huyết. Phòng chống muỗi không chỉ giúp giảm ngứa ngáy, khó chịu mà còn góp phần hạn chế nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm.

Kết: Muỗi không thích máu của bạn, chúng thích những tín hiệu cơ thể bạn phát ra

Việc một số người thường xuyên bị muỗi đốt nhiều hơn người khác không phải là chuyện ngẫu nhiên. Đó là kết quả của sự kết hợp giữa mùi hóa học trên da, lượng CO₂ thải ra, nhiệt độ cơ thể và những tín hiệu thị giác mà muỗi sử dụng để tìm kiếm vật chủ.

Trong số các yếu tố đã được nghiên cứu, sự khác biệt về mùi cơ thể, đặc biệt là các axit carboxylic trên da, là một phát hiện rất đáng chú ý. Nó cho thấy mỗi người có một đặc điểm hóa học riêng mà muỗi có thể nhận biết.

Vì vậy, nếu bạn là người luôn bị muỗi đốt trong khi bạn bè xung quanh gần như không bị làm phiền, có thể bạn đang sở hữu một tổ hợp tín hiệu sinh học đặc biệt hấp dẫn đối với chúng.

Và có lẽ điều thú vị nhất là: bạn không nhất thiết phải có nhóm máu O, máu ngọt hay cơ thể nhiều mồ hôi để trở thành mục tiêu yêu thích của muỗi. Đôi khi, chỉ cần mùi hóa học tự nhiên trên da đã đủ tạo nên sự khác biệt.

Nguồn tài liệu khoa học tham khảo: